Isolatie in de VvE. Dak, gevel, glas en wie betaalt wat

Er ligt een offerte voor spouwmuurisolatie op de vergadertafel, en binnen tien minuten gaat het nergens meer over de spouw. De buurvrouw van de begane grond wil weten waarom zij zou meebetalen aan een warm dak vier verdiepingen boven haar. De penningmeester wijst op het reservefonds, waar net genoeg in zit voor de goot. En dan zegt iemand dat je van vleermuizen tegenwoordig helemaal niet meer mag isoleren, en is de avond om. Wie dat gesprek moet leiden, verdient eerst wat context. De maandbijdrage in een VvE liep in tien jaar hard op, van gemiddeld ongeveer 65 euro rond 2011 naar 190 euro in 2021, al komen die cijfers uit verschillende onderzoeken en zijn ze niet een op een te vergelijken. De buren die aarzelen zijn dus geen dwarsliggers, zij betalen al fors meer dan toen. Dit artikel zet op een rij wat er juridisch echt geldt bij het isoleren van dak, gevel en glas, en het begint met het antwoord dat bijna niemand verwacht.

Niemand verplicht u, en dat verklaart alles

Moet uw VvE isoleren? Nee. De wet verplicht de eigenaars het gebouw in stand te houden, niet om het beter te maken dan het was. En zoek in uw eigen reglement naar het woord isolatie en u vindt of niets, of iets over geluid, want in geen van de zeven modelreglementen staat een letter over warmte-isolatie. Zelfs het jongste model is geschreven voordat verduurzaming een gewoon vergaderpunt werd. Isoleren is dus iets wat u samen kunt besluiten, niet iets wat u samen moet, en dat maakt het tegelijk vrijer en moeilijker dan bij een rijtjeshuis, want daar hoeft u niemand te overtuigen. Er is wel één haakje, en dat is meteen het slimste haakje van dit hele onderwerp. Zodra u een isolatielaag vernieuwt of vervangt, schrijft het Besluit bouwwerken leefomgeving een minimum voor, een warmteweerstand van 2,6 voor een vloer, 1,4 voor een gevel en 2,1 voor een dak. Verwacht van die minimumeisen overigens niet te veel, want voor nieuwbouw ligt de lat ongeveer drie keer zo hoog, en wie alleen aan de verbouweis voldoet heeft een gebouw dat naar de maatstaven van vandaag matig geïsoleerd is. Wie niets doet, hoeft niets. Wie de isolatielaag in het dak vernieuwt of vervangt, moet meteen naar die waarde toe, en dat is precies het moment waarop de steiger er toch al staat. Dat is geen last maar een kans, want de cijfers werken enorm in uw voordeel. Bij een plat dak is de isolatie zelf maar ongeveer een kwart van de rekening, de rest is de nieuwe dakbedekking, op de prijzen van 2025. Wie de dakbedekking toch moet vervangen, koopt de isolatie er dus voor een kwart van de prijs bij. Wie apart isoleert, betaalt de volle mep én zet de steiger twee keer neer. Nog één waarschuwing over al die bedragen die u online vindt. Ze kloppen, maar ze gaan over rijtjeshuizen en niet over appartementen. Reken daarom niet met bedragen per woning maar met de prijs per vierkante meter dak en gevel, want zo offreert uw aannemer ook. Als orde van grootte, uit onze eigen omrekening van de cijfers van 2025, kost een gevulde spouw ongeveer 20 euro per vierkante meter, en op de besparingscijfers voor een rijtjeshuis verdient die zich in een paar jaar terug. Geen enkele andere maatregel komt daarbij in de buurt, al kan het alleen als er een spouw is en die nog leeg is, en zit de gevel er bij een gebouw van na 1991 meestal al goed bij. En doe het in deze volgorde, eerst de schil en dan pas een nieuwe installatie. Een warmtepomp maakt water van hooguit 45 tot 55 graden waar uw oude ketel 60 tot 80 haalt, en dat lagere water verwarmt uw gebouw alleen als het de warmte vasthoudt. De vuistregel is 8 tot 12 centimeter isolatie in dak en vloer, een gevulde spouw en goed glas. Wie het andersom doet, koopt een dure installatie die het net niet redt.

Van wie is het dak, de spouw en het glas

Dan de eigendomsvraag, want daar begint elke ruzie. Pak eerst uw akte erbij en kijk welk modelreglement daarin van toepassing is verklaard, en lees dan door, want de afwijkingen die uw akte achter dat model zet gaan voor op het model zelf. Het dak is in alle zes generaties modelreglementen die een opsomming kennen gemeenschappelijk, ook als het alleen boven de bovenste woning ligt, en dakisolatie is dus vrijwel altijd een zaak van de vergadering en een kostenpost van iedereen. De spouwmuur is het vreemdste geval. Het woord spouw komt in geen van de zeven modelreglementen voor, dus wie daar het antwoord zoekt, vindt niets. Wat er wel staat, in alle zeven, is dat de buitengevel gemeenschappelijk is, en de spouw is de holle ruimte binnen die gevel. Dat is een redenering en geen wettekst, en voor zover bekend heeft geen rechter haar ooit hoeven bevestigen, wat waarschijnlijk betekent dat er in de praktijk niemand aan twijfelt. Ga er dus van uit dat u de vergadering nodig hebt, ook als de aannemer aanbelt met het aanbod om morgen alleen uw muur te vullen. Dat geldt net zo goed voor wie zelf een isolerende voorzetwand tegen zijn eigen buitenmuur wil zetten, ook al ziet niemand hem, want die muur is van de VvE en de wand verandert hoe hij zijn vocht kwijtraakt. En weigert de vergadering zonder redelijke grond, dan kunt u naar de kantonrechter, en vraag die dan meteen om vast te leggen wie het onderhoud van uw voorziening in de toekomst betaalt, want daar lopen zulke voorstellen in de vergadering op stuk. Bij het glas hangt alles aan drie woorden en aan het jaartal van uw modelreglement. In de modellen van 1972 en 1973 staat alleen raamkozijnen; vanaf 1983 staat er raamkozijnen met glas, en dan is het glas van de VvE en gaat de vergadering over de stap naar beter glas. Maar zelfs onder de twee oudste modellen komt u vrijwel altijd bij de vergadering uit, want het kozijn is ook daar gemeenschappelijk, en modern isolatieglas is met zijn ruime twee centimeter dikte zelden in een oud kozijn voor enkel glas te passen. Wat u verder nog kunt aantreffen, in de modellen van 2006 en 2017, is een aparte categorie energiebesparende voorzieningen die met zoveel woorden voor rekening van de gezamenlijke eigenaars komt, in het model van 2017 zelfs met een ruime formule die niet vraagt waar de voorziening zit maar wie er baat bij heeft. En hebt u het kleine model van 2021, dan wacht u een verrassing van de omgekeerde soort, want dat model somt helemaal niet op wat gemeenschappelijk is. Uw antwoord staat dan alleen in uw eigen akte en op de splitsingstekening, en die zult u echt moeten lezen. Hoe het verder zit met de kozijnen zelf, met houtrot en met schilderwerk, staat in het artikel over kozijnen en glas.

Onderhoud of verbouwing, daar hangt uw meerderheid aan

Wie beslist er nu eigenlijk, en met hoeveel stemmen? Hier zit het scharnier van het hele onderwerp, en het is één woord. Over gewoon onderhoud aan de gemeenschappelijke gedeelten beslist in de meeste generaties niet eens de vergadering maar het bestuur, tot een drempelbedrag. Maar voor een verbouwing of een nieuwe installatie die niet uit het onderhoud voortvloeit, vragen vrijwel alle modellen een zware meerderheid in een vergadering met een opkomsteis, drie vierde van de stemmen in de oudste generaties, twee derde vanaf 1992. Vervangt u een versleten dak en legt u er meteen isolatie onder, dan is dat goed te verdedigen als een uitvloeisel van het onderhoud en volstaat de gewone gang van zaken. Isoleert u een dak dat nog jaren mee kan, dan is het verbouwing en hebt u de zware meerderheid nodig. Wat er tussenin ligt, heeft voor zover bekend nog geen rechter uitgemaakt, dus formuleer het besluit zo scherp mogelijk in de agenda en de notulen, want dat is later uw bewijs. Drie generatie-eigenaardigheden moet u kennen. Het model van 2006 vraagt de zware meerderheid ook voor elke uitgave uit het reservefonds, dus daar helpt het niet dat iets onderhoud heet. Het model van 2017 heeft juist een uitweg, want daar geldt de zware meerderheid niet voor wat al in het vastgestelde meerjarenonderhoudsplan staat; zet uw isolatieplan dus eerst in het MJOP en stem daarna, het is de goedkoopste juridische zet die er bestaat en hij kost alleen een agendapunt. En in het kleine model van 2021 geldt voor vrijwel alles de gewone meerderheid, tenzij uw akte iets anders bepaalt, dus juist de kleinste VvE's hebben vaak de laagste drempel. Dan de vraag van de begane grond. Moet wie er niets aan heeft toch meebetalen? Het uitgangspunt is ja, want de wet verdeelt de kosten naar de breukdelen uit de akte en niet naar profijt, en een kantonrechter zei dat in april 2025 nog met zoveel woorden, in een zaak waarin de vergadering vooroorlogse kozijnen met enkel glas liet vervangen door kunststof met beter glas en de tegenstemmende winkeleigenaar gewoon moest meebetalen. Diezelfde uitspraak bevat de zin die elke vergadering mag horen, enkel glas en gewoon dubbelglas zijn niet meer van deze tijd. Er zijn twee uitwegen, en beide moeten vooraf geregeld worden. De modellen van 1972, 1973 en 1992 kennen een clausule dat wie van een verbouwing geen voordeel trekt niet hoeft mee te betalen, en het model van 2006 eist juist dat bij het besluit meteen wordt vastgesteld wie in welke verhouding bijdraagt. Let op de vangst, die clausule staat telkens in het stukje over verbouwing, dus gaat de isolatie als onderhoud door de vergadering, dan geldt zij niet. En het lege reservefonds? Dat is een probleem, maar geen argument. Een kantonrechter schreef in maart 2025 dat onvoldoende geld in het fonds geen reden is om noodzakelijk werk te weigeren, in een zaak waarin lek geslagen dubbel glas uit 1985 volgens het onderhoudsplan pas in 2041 aan de beurt was. Wel ging het daar om een gebrek dat nu bestond, niet om een verbetering die de vergadering graag wilde. De notaris hoeft er bij dit alles trouwens bijna nooit aan te pas te komen, want de Hoge Raad bepaalde in 2000 dat de splitsingsakte pas moet worden aangepast als de eigendomsverhoudingen veranderen, en isolatie in een spouw, onder een dak of onder een vloer doet dat niet. Isolatie aan de buitenkant van de gevel is het zwaarste geval. Zij maakt het gebouw een paar centimeter dikker, en of dat de akte raakt moet u vooraf laten uitzoeken. Zij verandert bovendien het aanzicht van het gebouw, en dat vraagt hoe dan ook toestemming van de vergadering, terwijl zij in de oudere modellen ook nog onder het verbod op aanbouw valt. Vergunningvrij is alleen gewoon onderhoud waarbij vorm en detail gelijk blijven, dus bel bij een vooroorlogs pand of een beschermd stadsgezicht eerst de gemeente en pas daarna de aannemer, dat scheelt u een offerte die u niet kunt gebruiken. In de beleidsagenda van het Rijk staat tot slot het voornemen om die zware meerderheid voor verduurzaming te verlagen naar de helft plus een. Er is een wetswijziging voor nodig en die is er niet, dus reken er niet op en tel voorlopig gewoon uw eigen drempel.

Eerst de gemeente en de ecoloog, dan pas de aannemer

Dan de vleermuizen, waarover in beide richtingen onzin rondgaat. De kern is smal en hard. Alle Nederlandse vleermuissoorten zijn streng beschermd, en het beschadigen van hun verblijfplaats is ook verboden als u niet wist dat ze er zaten. Sinds de Omgevingswet staat er bovendien gewoon in de regels dat wie gaat isoleren vooraf moet nagaan of er aanwijzingen zijn dat er beschermde dieren zitten. De Raad van State maakte in augustus 2023 duidelijk wat daarvoor niet genoeg is, namelijk wat vrijwel de hele branche tot dan toe deed, even met een cameraatje in de spouw kijken en een rondje om het gebouw lopen. Er ligt vaak bouwafval in een spouw, je ziet nooit de hele muur, en een vleermuis wisselt door het jaar heen van verblijfplaats. Wat er wel moet gebeuren is een quickscan door een ecoloog en zo nodig een vervolgonderzoek op meerdere momenten in het jaar, en dat kan tot twee jaar duren. Verboden is isoleren dus nooit geweest, maar de oude werkwijze wel, en daardoor lag de markt een tijd praktisch stil. Nu het deel dat u als VvE nergens te horen krijgt. Het Rijk heeft twee snelle routes ingericht om hier vanaf te komen, een landelijke aanpak met vaste spelregels en sinds maart 2025 een DNA-test van de lucht in de spouw waarna u bij een schone uitslag aan de slag mag. Leest u de regeling goed, dan staat daar drie keer hetzelfde woord in, grondgebonden woning. Een appartementengebouw is dat niet, dus beide snelkoppelingen bestaan voor uw VvE niet. Voor u loopt de uitweg via het soortenmanagementplan van de gemeente, die dan voor haar hele grondgebied in kaart brengt waar de vleermuizen zitten en een gebiedsvergunning regelt waar juist ook appartementencomplexen en portiekflats onder vallen. Begin 2025 waren ongeveer dertig van de ruim driehonderdveertig gemeenten zover, het merendeel in de provincie Utrecht. Bel dus eerst uw gemeente voordat u een ecoloog inhuurt. En reken er niet op dat de aannemer dit regelt, want de onderzoeksplicht ligt bij wie het werk laat doen, en dat is bij een collectieve opdracht uw vereniging zelf. Begin het hele traject trouwens met een maatwerkadvies van een gecertificeerde adviseur, en geef die vooraf mee wat erin moet staan. Zes dingen. Een beschrijving van de bestaande situatie na een bezoek ter plaatse, de mogelijke maatregelen met hun voor- en nadelen, per maatregel de investering, per maatregel de besparing, de terugverdientijd, en een onderbouwde volgorde. Dat lijstje komt uit de subsidieregeling, maar het is ook zonder subsidie de beste meetlat die er is. Het goede nieuws is dat de kosten van zo'n flora- en faunaonderzoek in 2025 onder de subsidieregeling voor VvE's vielen, net als een ventilatieonderzoek, en dat brengt ons bij het laatste onderwerp.

Het gat in de regels heet ventilatie

Hier zit een gat in de regels waar u zelf in kunt vallen. Isoleert u het dak, vult u de spouw en dicht u de kieren, dan raakt u de ventilatie niet aan, en zolang u de ventilatie niet aanraakt, verplicht geen enkele regel u om die te verbeteren. U kunt uw gebouw dus volkomen rechtmatig zo veel luchtdichter maken dat het binnenklimaat verslechtert, zonder dat iemand naar de verse lucht kijkt. Die iemand moet u zelf zijn. De voorlichting zet er niet voor niets een gelijkteken tussen, isoleren is ventilatie aanpakken, want de kieren die u dichtmaakt wáren een deel van uw ventilatie. Praktisch is dit goed te doen. Zet in dezelfde offerte als de isolatie een regel voor drukgeregelde ventilatieroosters, in 2025 gemiddeld zo'n 900 euro per woning, een verwaarloosbare post naast wat u aan dak of gevel uitgeeft en het verschil tussen een warm huis en een klam huis. Hang na afloop een CO2-meter op, die kostte in 2025 tussen de 80 en 300 euro. Boven de 1200 deeltjes per miljoen is de ventilatie onvoldoende, onder de 750 is zij goed; het is geen wettelijke norm, want die bestaat voor woningen niet, maar het is het getal waarmee het RIVM en de GGD werken. En komt er toch narigheid, maak dan het onderscheid dat de meeste discussies beslecht. Slaat er vocht door de muur naar binnen, dan is dat een gebrek aan de gevel, en de gevel is van de VvE, dus meld het bij het bestuur en niet bij uw eigen verzekeraar. Zijn het zwarte puntjes op een koude buitenmuur bij het raam, dan is dat condens en gaat het gesprek over ventileren. Wie er verantwoordelijk is voor schimmel die ná een collectieve isolatiebeurt ontstaat, heeft voor zover bekend nog geen rechter uitgemaakt, en juist daarom is voorkomen het enige goede antwoord, met de ventilatie in hetzelfde besluit als de isolatie. Over de buitenkant kunt u gerust zijn, of in elk geval voorbereid. Groene aanslag op de gevel na het vullen van de spouw is op gebruikelijke schaal een normaal verschijnsel, oordeelde een gerechtshof in 2015, want een geïsoleerde gevel droogt langzamer, en de aannemer hoeft daar dan niet eens voor te waarschuwen. Laat wel vooraf uitzoeken of uw gevel zich er überhaupt voor leent, want dezelfde uitspraak noemt gevels die zonder extra maatregelen ongeschikt zijn, waaronder een gevel die ooit is gereinigd. Meer over wie wat moet oplossen bij vocht staat in het artikel over vocht en schimmel.

Vier misverstanden op een rij

• Onze VvE is verplicht om te verduurzamen. Nee. De wet vraagt instandhouding, geen verbetering, en het woord verduurzamen komt in geen enkel modelreglement voor. Isoleren is een bevoegdheid van de vergadering, geen plicht. Pas als u een isolatielaag vernieuwt, gelden er minimumeisen.
• Vanwege de vleermuizen mag je niet meer isoleren. Nee. Er is nooit een verbod geweest. Wat niet meer mag is de oude werkwijze, even in de spouw kijken en boren. Er moet vooraf ecologisch onderzoek gebeuren, of uw gebouw valt onder een soortenmanagementplan van de gemeente.
• Glas is altijd privé, want glasschade betaalt de eigenaar. Nee. De glasschadebepaling gaat over een gebroken ruit, niet over de vraag van wie het glas is. Vanaf het model van 1983 is het glas in de gevelkozijnen gemeenschappelijk, en ook onder de oudste modellen is het kozijn dat.
• Er zit te weinig in het reservefonds, dus het kan nu niet. Dat is een probleem, geen argument. Een rechter gaf een eigenaar in 2025 toestemming om noodzakelijk herstel voor rekening van zijn vereniging te laten uitvoeren terwijl het fonds ontoereikend was. Voor een pure verbetering ligt dat anders. En een vergadering die alleen besluit om nog even niets te doen, neemt eigenlijk geen besluit, dus daar valt niets aan te vernietigen en moet wie verder wil naar de kantonrechter.

Zo helpt SamenVvE

Bijna alles wat in dit artikel juridisch spannend is, wordt beslist door wat er op papier staat, welk reglement er in de akte zit, of de maatregel in het onderhoudsplan stond, en hoe er precies is geteld. Precies dat papierwerk is waar het portaal voor is gebouwd. De akte en de splitsingstekening staan in de documentenkluis, open voor elk lid, zodat de vraag van wie de spouw en het glas zijn met de tekst op tafel wordt gevoerd in plaats van met meningen. Het meerjarenonderhoudsplan leeft in het portaal, dus isolatie erin opnemen vóór de stemming is een agendapunt en geen project, en het isolatiebesluit zelf gaat met stemuitslag en opkomst het doorzoekbare register in, zodat jaren later nog vaststaat dat de drempel is gehaald. De stappen die vooraf moeten, de gemeente bellen over het soortenmanagementplan, de ecoloog, het maatwerkadvies, de ventilatieregel in de offerte, staan als taken klaar met een verantwoordelijke en een streefdatum. En de begroting laat per post zien wat er met het geld gebeurt, ook aan de eigenaar op de begane grond die het allemaal wat minder warm krijgt. Zo wordt het isolatieplan wat het hoort te zijn, een gewoon, goed voorbereid vergaderbesluit in plaats van een avond die over alles ging behalve de spouw.

Bronnen bij dit artikel

• Burgerlijk Wetboek Boek 5, artikelen 108, 112, 113, 121, 126 en 127 (toestand augustus 2025). De plicht van de eigenaars om het gebouw in stand te houden in overeenstemming met de akte, waarin verbeteren en verduurzamen niet voorkomen; de kostenverdeling naar het aandeel uit de akte tenzij het reglement anders bepaalt; het reservefonds met als wettelijke ondergrens het bedrag uit het onderhoudsplan of een half procent van de herbouwwaarde per jaar; de bevoegdheid een geldlening aan te gaan; de gewone meerderheid als wettelijke hoofdregel voor besluiten; en de vervangende machtiging van de kantonrechter bij een weigering zonder redelijke grond, met de mogelijkheid om meteen een kostenverdeling en een regeling voor het toekomstige onderhoud van een nieuw werk vast te stellen.
• Besluit bouwwerken leefomgeving, artikelen 2.29, 3.64, 3.66, 3.67, 4.152, 5.4, 5.5, 5.15 en 5.20 (toestand augustus 2025). De verbouwregels die alleen gelden voor wat wordt vernieuwd, veranderd of vergroot, met het rechtens verkregen niveau als ondergrens; de minimumwaarden bij het vernieuwen of vervangen van isolatielagen van 2,6 m2.K/W voor een vloer, 1,4 voor een gevel en 2,1 voor een dak, en ten hoogste 2,2 W/m2.K voor ramen, deuren en kozijnen; het nieuwbouwniveau dat met gemiddeld ongeveer 4,7 voor een gevel en 6,3 voor een dak ruwweg drie keer zo hoog ligt; de ventilatie-eis die pas geldt bij het installeren van een voorziening voor luchtverversing; de bestaande-bouwnorm van 0,7 dm3/s per vierkante meter; en de vergunningvrijstelling voor gewoon onderhoud waarbij detaillering, profilering en vormgeving niet wijzigen.
• Besluit activiteiten leefomgeving, artikelen 11.26, 11.27 en 11.46 (toestand augustus 2025) en Omgevingsregeling, artikelen 4.31b en 4.31c (toestand augustus 2025), ingevoerd bij Staatscourant 2025, 8635. Het verbod om zonder omgevingsvergunning voortplantings- of rustplaatsen van strikt beschermde soorten te beschadigen, ook zonder opzet; de specifieke zorgplicht die voorschrijft dat voorafgaand aan het werk wordt nagegaan of er aanwijzingen zijn van beschermde soorten, rustend op degene die de activiteit verricht; en de omgevingsDNA-methode als erkende maatregel, die blijkens de titel van de regeling en tweemaal de regelingstekst uitsluitend geldt voor de na-isolatie van de spouwmuur van grondgebonden woningen, met een uitzondering voor locaties met een gebiedsvergunning op basis van een gemeentelijk soortenmanagementplan.
• De zeven modelreglementen bij splitsing, via notaris.nl, waaronder 1972 (art. 2 en 37), 1983 (art. 9 en 38), 2006 (art. 17 en 52), 2017 (art. 11 en 56) en het model voor kleine VvE's van 2021 (art. 13 en 33). Het dak en de buitengevel als gemeenschappelijke gedeelten in de zes generaties met een opsomming, waarbij het model van 2021 de grens aan de akte en de splitsingstekening overlaat; de formulering "raamkozijnen met glas" die er vanaf 1983 staat en in 1972 en 1973 ontbreekt; de energiebesparende voorzieningen als eigen categorie in 2006 en 2017; de zware meerderheid met opkomsteis voor verbouwingen en nieuwe installaties voor zover die geen uitvloeisel van het onderhoud zijn, met de voordeelclausule in 1972, 1973 en 1992, de verplichte kostenverdeling bij het besluit in 2006, de reservefondsregel van 2006 en de uitzondering voor het meerjarenonderhoudsplan in 2017; en het model van 2021 dat geen opsomming van gemeenschappelijke gedeelten kent en vrijwel alles met gewone meerderheid laat besluiten. De woorden spouw, verduurzamen en isolerend komen in geen van de zeven voor; het woord isolatie alleen in 2006 en 2017, en daar uitsluitend over geluid.
• Hoge Raad, 7 april 2000, ECLI:NL:HR:2000:AA5405. De enkele verandering in de constructie of de omgrenzing van een appartement dwingt niet tot wijziging van de splitsingsakte; dat is pas zo bij een verandering met gevolgen voor de goederenrechtelijke situatie. De maatstaf die vrijwel elke isolatiemaatregel buiten de notaris houdt, omdat een gevulde spouw, een geïsoleerd dakbeschot of nieuw glas de goederenrechtelijke situatie niet raakt; alleen voor isolatie aan de buitenzijde van de gevel is dat niet uitgemaakt.
• Kantonrechter Amsterdam, 25 maart 2025, ECLI:NL:RBAMS:2025:2021 en Kantonrechter Amsterdam, 17 april 2025, ECLI:NL:RBAMS:2025:2544. Lek geslagen dubbel glas in gemeenschappelijke kozijnen is een gebrek waarvoor de VvE aan de lat staat, en dat er onvoldoende geld in het reservefonds zit is geen reden om noodzakelijke werkzaamheden te weigeren; en de keuze tussen herstellen of vervangen met beter glas is aan de leden, waarbij niet het profijtbeginsel maar de breukdelen uit de splitsingsakte leidend zijn in de kostenverdeling en de kantonrechter HR++ glas als de huidige standaard aanmerkte.
• Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, 2 augustus 2023, ECLI:NL:RVS:2023:2969 en Gerechtshof Den Haag, 11 augustus 2015, ECLI:NL:GHDHA:2015:2191. Eenmalig endoscopisch onderzoek in de spouw plus een ronde om de woning is onvoldoende om de aanwezigheid van vleermuizen uit te sluiten; op wie wil na-isoleren rust een eigen onderzoeksplicht, met een quickscan door een ecoloog en zo nodig nader onderzoek dat tot twee jaar kan duren. En schimmel-, mos- en algvorming op de buitengevel na spouwmuurisolatie is op gebruikelijke schaal een normaal verschijnsel waarvoor het isolatiebedrijf niet hoeft te waarschuwen, al noemt dezelfde uitspraak geveltypen die zich zonder aanvullende maatregelen niet voor na-isolatie lenen.
• Milieu Centraal, de isolatie- en ventilatiepagina's zoals zij in 2025 online stonden, geraadpleegd via gearchiveerde momentopnamen van maart tot en met augustus 2025, waaronder dakisolatie, spouwmuurisolatie en natuurlijke ventilatie. De kosten en besparingen per maatregel op de stand van 2025, het gegeven dat bij een plat dak ongeveer een kwart van de totaalkosten de isolatie zelf is, en de kosten van drukgeregelde ventilatieroosters; met de kanttekening dat alle woningbedragen over eengezinswoningen gaan en niet over appartementen, en dat de in het artikel genoemde prijs per vierkante meter en terugverdientijd eigen omrekeningen op die cijfers zijn.
• Subsidieregeling verduurzaming voor verenigingen van eigenaars (toestand 2025). De omschrijving van wat een maatwerkadvies ten minste moet bevatten, en de vaststelling dat in 2025 ook een ventilatieonderzoek en een flora- en faunaonderzoek subsidiabel waren als onderdeel van een verduurzamingstraject.
• Atlas Research, Duurzaam verenigd, evaluatie van de Wet verbetering functioneren verenigingen van eigenaars (in opdracht van het WODC, gepubliceerd januari 2025) en RIVM, GGD-richtlijn beoordeling van ventilatie en ventilatievoorzieningen van woningen (2010). De vaststelling dat de wettelijke taak van een VvE over instandhouding gaat en niet over verduurzaming, en de oplopende maandbijdrage van ongeveer 65 euro rond 2011 naar 190 euro in 2021, uit verschillende onderzoeken; en de bovengrens van 1200 deeltjes per miljoen CO2 waarmee GGD en RIVM werken, met de kanttekening dat er geen wettelijke norm voor woningen bestaat.